İSTƏ QALĞAN QAZAN (19-26 Okt'abre 2014)

Prof. Dr. Nadir Dəwlətneñ Qazanda alğan tə'sirləre həm bu turıdağı fikerləre.

Berençe kɵn (19.10.2014)

İnde niçə atnadan birle dulqınlanıp Qazanğa qaytu kɵnnəren sanap tora idem. İstanbulda 18 Okt'abrendə  xələl cefetem  Bəril belən oçqıçqa   mendem, 3,5 səğəttə tɵzekləngən Qazan oçqıçlar məydanına kilep tɵştek.  Ɵç yıl yeçendə məydan baştan ayaq üzgərgən ide. Dimək Universiada ɵçen küp aqça sarıf itelgən. Məğlüm berençe tə'sir iñ kɵçle həm onıtmaslıq tə'sir bula.  Şunıñ ɵçen xatın-qızlar irlər belən berençe oçraşularında buyanalar, yasanalar, bik matur kienələr. Berençe qaraşta uq al mine di. İrlər də alardan artqa qalmasqa tırışalar, çəçləre bulmasa xətta parik ta tağalar. Nişliseñ berençe tə'sir mɵhim bit.   Qazan aeroportınıñ elekke xəlen belgənlektən ul miña yəş qız kebek kübenməsə də  uñay tə'sir qaldırdı həm waqıtı citkən ide dip uyladım.

Qazan bit kɵtelməgən macaralar ile də bula ala. Bezne VİP dip atalğan zaldan qarşılarğa tieşlər ide, ləkin bu yulı da bulmadı. Ütkən yulı minem isemem bar ide, əmma xatınımnıqın terkərgə onıtqannar ide. Dimək Tatarstanda buldıqlı keşelərne eşkə alu çorı əle də başlamağan. Şulay da pasport kontrolennən, dürt-biş polis xezmətkəre bulğanlıqtan, tiz üttek. Bu da uñayğa taban ber tərəqqiət ide. Elektən niçə səğət kɵtərgə turı kilə ide. Yarıy bezne işek aldında Tatarstan Fənnər Aqədemiəsennən Bulat kɵtə ide. Ul 8 kɵn yeçendə barlıq  eşlərebez artınnan yoğırdı. Dimək mondıy buldıqlı, cawaplı, eşen waqıtında başqarğan yəşilər də bar ikən. Dɵresen əytkəndə üzem də şul kategoriəgə kersəm də, qartlardan əllə nərsə kɵtep bulmıy, ə bezgə  texnologiəgə, çit tellərgə iə, citez  tatar canlı yəşlər kirək. Alarnı qul ɵstendə totarğa, mɵmkinleklər, keşe şikelle yış xaqı birergə tieşbez. 

Yarıy üget-nəsıyxət bu xətle citər. Maşina bezne monnan elek tə ike mərtəbə qunğan Şalyapin otelenə  iltte. Min Şalyapin ismen bala çaqtan uq beləm. Çɵnki ɵydə Xarbinğa kilep həmmə keşene şaqqatırğan, ul cırlağanda tərəzələr tetrəgən  şuşı tenor turında süz bula ide. Min berençe mərtəbə anıñ həykəlen kürgəç ɵydəge süzlər isemə tɵşkən ide. 

501 nomerlı bülməgə urnaşıp, irtənge biştə  yoqığa kittek. Hawa salqın ide. Berençe qar da bez kilü xɵrmətenə yawğan ide. Bu kɵnyaqlılarnı qurqıtıyım diərgə teləde bulsa kirək.  İrtənge aş ɵç yıl elek belən çağıştırğanda fəqirləngən, inglizçə belən tatarça belgən yəş xezmətkərlərneñ sanı kiməgən ide. Otel'  xucası ikençe Grand Qazan isemle qunaq yurtı açqan, bu otel'ne isə tɵzeklənderməgən. Kapitalistlar aqçağa tuya almıylar. Bez isə süzgə tuya almıybız. Dimək hər kem üzençə. 

Səğət ikedə Liron həm Bulat Hamidullinnar kildelər. Onıtqanmın Sovet çorı keşeləre başqa bula. Ul üze belən ber şeşə qonyaq ta kiterergə onıtmağan. Gruzinnarnı maqtap maqtap  qəfe belən tamaqlarnı çılattıq. Tamaq qına çılanmadı, başqa da kitte. Niçə yıllar onıtqanmın ikən mondıy xəllərne. İñ kimennən ɵç yılğa kartayğan bulunı da istə totmadım. Monıñ cəzasın soñğaraq kürəçəkmen. 

Şul arada Qazanda yəşəgən señelem Fəridə də kilep ɵlgerde. Ul Çitada tɵrmədə tuğan, min anı 1990-nçı yılda ğına berençe mərtəbə kürgən idem. Ul çaqta tərceməçe aşa  küreşə alğan idek. Soñğı 24 yılda tatarça ɵyrənəm disə də ike süzennən bere rusça. Şul səbəple də tatarça ğına belgən Bəril belən yuq dərəcəsendə, beraz rusça belgən minem belən az dərəcədə aralaşa ala. Min üz hɵnərem belən bəyle kitaplarnı rəxətlənep uqıy alsam da kɵndəlek sɵyləmdə hiç təcribəm yuq. Asılda bezneñ oçraşular qızıq bula. Ul ber süz əytə, bez başqa ber nərsə añlıybız. Ul añlamağnın rusça sorıy bez añarğa axmaklar kebek qarıybız. Məs'ələ şunda ki ul üzen tatarça sɵyli alam dip uylıy, bez də rusça. Şiksez mondıy añlaşılmawçanlıq hər waqıt qızıq bulmıy. Misalğa bezneñ belən sawbullaşu ɵçen oçqıçlar məydanına barğan, ə bez VİP işegennən çıqqan ɵçen kürəlməgən. Tɵnge ɵçtə yattım dip zarlanıp yazğan.  Üzemə də bulğan şundıyraq ber xəl əle istə. Alman məktəbendə uqığanda sport mɵğallime minnən “besen” kiter digən ide, min tɵrekçədəge “bəz” süzenə oxşatıp çüprək kitergən idem. Ul isə seberke teləgən ikən. Barlıq uquçılar minnən kɵlgənnər ide. 

Fəridə belən yartı-yortı añlaşqannan soñ ul ɵyenə qayttı. Bulat bezne G.A. Kamal teatrına alıp bardı. Biredə Tatarstan Fənnər Aqədemiəse rəiseneñ urınbasarı Prof. Cəwdət Sɵləymanov xatını Venera belən kɵtə ide. Bu yulı anıñ belən baytaq duslaşıp ta kittek, ul matematik həm komputer belgeçe bulsa da minem kebek sotsial' fənnər belgeçe belən dialog tabaldı.  Məğlüm bez yazğannarnıñ dɵreslegen ülçəp bulmıy, çɵnki bez konkret nərsələr belən yış itmibez. Bezneñ temabız keşe belən bəyle, keşe isə bɵgelüçən, tayanuwı, ışanuwı bik mɵmkin bulmağan ber yəşəw forması.  Ğomumən tɵgəl fən belən yış itkənnər bezlərgə fən eşleklese dip tə qaramıylar. Baytaq oçraqta alar xaqlı da. Ləkin bez bulmıyça da bulmıy. Çɵnki bez yalğan yazarğa da beləbez. Dimək bezdən yaxşı politikantlar da ɵlgerep çığa. Politika bulmadan isə tormış bulmıy. Şul səbəple bezdən vaz kiçü mɵmkin tügel. 

Məxəbbət FM isemle uyın yəşlər tarafınnan başqarılğan ataqlı şəxeslərneñ parodiəsen yasarğa qaytıp  qaldı. Tamaşaçılar bik yarattı. Mine şatlandırğan küreneş isə şığrım tulı zalda küpçelek tamaşaçılarnıñ yəşlərdən ğıybarət buluwı ide. Bu küreneş tatarlıq məs'ələsendə ɵmetsezlekkə çumğan ruxımnı canlandırdı həm qabat ɵskə çığardı. 

Didem Altay, Tuwa, Xaqas kebek tɵrki tellər ber niçə yıldan soñ yuq bulğanda, Çuwaş belən Başkort kebekləre yuq bulu qurqınıçı astında torğanda minem tuğan telem yəşi. 

Teatrdan soñ  Tatar usadbasında  təmne aşlar aşadıq. Şul xətle küp aşap eçkənmen ki tɵnne aş qazanımnıñ awıruwınnan yuqlıy almadım. Darular ğına ber-ike səğəttən tınıçlandırdıq. Beleştermi aşap-eçsəñ şundıy nəticələr tudıra şul. Hər waqıt kiləçəktə saqlanırmın dip üzemə wəğdə itəm. Ləkin mineke tuqran təwbəse bula. 

İkençe kɵn (20.10.2014)

Bügen “4(20) Bɵten Rusiya Arxeologiya  Kongressınıñ” açılu kɵne ide. Şalyapinnən UNİKS zalına yɵrep bardıq. Beraz tekə yul ide, ber ike urında sulış alğannan soñ zalğa kildek həm min registratsiə ɵstəlenə barıp üzemne terkədem. Prezidiumga tɵrle şəxeslər kilep utırdılar. Aralarında ber niçə tanış bar ide. Şiksez iñ yaxşı tanığanım Tatarstan respublikasınıñ berençe prezidentı Şəymiyev ide. İñ yaxşı çığışnı Mədəniət Ministrı  Ayrat Sibgatullin yasadı. Çɵnki bik qısqa ide. Ə başqalar şul isəptən Şəymiyev kirəgen birde. Dɵres anıñ çığışı məğnəlerək ide. Tarixi Bolğar şəhəren niçek itep UNESKOnıñ  saqlanırğa tieşle tarixi əsərlər isemlegenə qabul itterü macarasın añlattı. Məğlüm monnan elek tarixi qaldıqlarnıñ ɵste beton belən yabılğan bulu səbəple şuşı isemlektən çığarılğan ide.  İnde Bolğarnıñ tirə yağına baytaq yaña ğıybadətxanələr həm binalar salınğan buluwına, beton belən yabılğan tɵrbə qaldıqları şul kɵyençə qaluwına qaramastan  niçek itep elekke qarar almaştırıldı, asılda   menə monı añlaw kien. 

Çığışlar ber yarım səğətkə suzılğaç tənəfes yasaldı. Min də şuşı forsattan faydalanıp Şəymiyev yanına bardım. 

Qoçaqlaştıq fotoga tɵştek. Ul miña Rusça nərsəder añlata ide. Min añarğa “sez rusça sɵylisez min añlamıym” digəç kɵlep kenə “çınnan da mı ?” dip barçabıznı kɵlderde.  Tatarstan qızıq il. İsemenə qarasañ tatarlar yəşi torğan il dip uylıysıñ. Bigrəktə tɵreklər şulay uylıy. Ləkin uramğa çıqsañ, kibetkə, restoranga kersəñ rusça ğına işetəseñ. Tatarça belgən kibetçegə, tabınçığa oçrasañ üzeñne şanslı dip bəyələrgə tieşseñ. Tatarlarda üz ara rusça sɵyləşkən ber ildə tatarça belən genə tormışta qalıp bulmas ide. Yarıy üzem rusça çamalıym, xatınım isə tieşle süzlərne ɵyrənergə məcbür buldı. Nişliseñ başqa çara yuq. Başta “tatarça beləsez me?” dip sorıy idek. Şalyapində  çaqta bezneñ ɵstəlgə yoğırtıp az maz da bulsa tatarça belgən ber qızçıqnı kiterələr ide. Çɵnki ğomumən ber kem də inglizçə belmi ide.  Şul səbəple də min Tɵrkiədə Qazanğa baraçaqlarğa ber niçə süz də bulsa rusça ɵyrənüləren ügetli idem.

Bu cıyılışta  minem ɵçen iñ qızıq waqıyğa Razil əfənde Wəliyevneñ minem tatarça basılğan “Millət belən Sovet Arasında” isemle kitabımnıñ ber danəsen  kiterüwe buldı. Ber avtor ɵçen iñ dulqınlandırğan xəl əsəreneñ basılıp çıqqan buluwın işetü həm şul basılğan kitapnı berençe mərtəbə qulına alu momentı bula. 

Min şul tatarça məs'ələsendə Qazanda terroristka əylənəm. Elektən minem tirə yaqlarımda bulğannar “Nadir rusça sɵyləgənnərgə açulana” dip ber beren kisətələr ide. İnde şunı ɵyrəndem ki səğətne kiregə borıp bulmıy. Çɵnki şunı sizəm ki minem belən tatarça sɵylərgə məcbür buluçılar  min kitkənnən soñ rəxətlənep rusça sɵylilər. Tağın qabatlap şunı əytergə məcbürmen: Tatar telenə funktsiya birergə kirək. Tatarça belgənnərgə ɵstəmə yış xaqı birelsə, vazğiyət qısqa waqıtta üzgərer ide. Tabiği beləm min monda xıyal turında sɵylim. 

Kiçke aşqa qunaq arxeologlar ɵçen aş Korston otelendə birelə digəç, Bulat bezne arı iltte . Mesken arxeologlar ayaq ürə torıp aşarğa tırışalar. Aş disəñ xətəregez qalırday nərsələrne ɵstəllərgə quyğannar. Urın tığız, keşelər şuşı aş digən nərsəne alu ɵçen çiratlarda toralar. Min tağın da keşe yawa başlağaç tiz genə şuşı zaldan kitərgə təqdim ittem. İnde oyıştıruçılarnıñ aqçası mı citməde, yuq isə kesələdelərme Alla belə. Ləkin rus arxeologlarınıñ xəlen qızğandım. Şunı da əytep uzmasam ber nərsə citməyəçek kebek.  

Qazanda tik rəsmi binalar ğına tügel, xosusıy binalar da minem kebek teze awırtqan, yəki bɵtenləy yɵri almağan ğariplər ɵçen tügel. Korston kebek maqtawlı otel'də bez çığarğan qatqa lift yuq ide. Universitetka bardıq şundıy uq xəl. Yarıy bu kɵnne açlı-tuqlı təmamladıq. İkebezgə də şulay kirək ide. 

Ɵçençe kɵn (21.10.2014)

Bu kɵn də baytaq tığız ide. Səğət unberlərdə İYALİgə (Tel, ədəbiət həm sənğət institutı) kildek. Bezne xəzerge mɵdir Prof. Kim Minullin qarşı aldı. Anıñ belən yelektən tanış. Tik monda da basqıçlar bar ide. Miña bu bina bik tanış ide. Çɵnki elek İYALİda tarix bülege bar ide. Min isə Prof. Mirfatix Zəkiyev  yanına kerep çığa idem. Ul 1990 yılnıñ mayında berençe mərtəbə Tatarstanga kilə aluwıma səbəpçe bulğan ide. 

Kim əfənde mine ber zalğa iltte, anda institutnıñ baytaq xezmətkəre də mine tıñlarğa cıyılğan ide. Belmim inde mɵdir əytkən ɵçen me üzləre teləp me? Şulayda min sɵylədem, sorawlarğa cawap birdem.  Sorawlarnıñ küpçelege Minnullinnan kilde. Minnən fiker sorağaç, yəşlərne bu xezmətkə cəlep itü ɵçen yış xaqların kütəregez didem. Budcətne min bilgeləməgəç fiker birüwe ciñel. 

Şunnan soñ Kremldə uranşkan qul yazmalar saqlanğan binağa kittek. Kɵçkə dialog alıp bardıq. Kreml' yeçendə urnaşqan bu binanı Milli Kitapxanə alırğa tieş bulğan, ləkin niçekter Kim əfənde eləktergən. Razil İsmagiloviç Wəliyev Milli Kitapxanəneñ elekke direktorı, deputat, mədəniət, fən həm milli məs'ələlər komitetı rəise buluğa qaramastan  bu binanı alalmağan.  Qısqası kɵç kemneñ qulında bik tə anıq tügel. Şiksez soñğı çiktə prezident, ul da bulmasa Məskəw xəl itə. 

Səğət ɵçtə Qazan Federal' Universitetı xalıqara mɵnəsəbətlər, tarix həm şarkiət kafedrasınıñ citəkçese Prof. İskəndər Giylacev  belən oçraşu programması yasalğan ide. Binağa bardıq kafedra bişençe qatta ide. Kɵçkə mendem.

İskəndər 70 xətle studentlarnı cıyğan, mine alar belən tanıştırdı. Min sorawlarğa həm tɵrekçə həm tatarça cawap qaytardım. Üzem turında añlatqanda salqın suğış betər aldınnan berençe mərtəbə Qazanğa qayta aldım disəm də  bu süzlərem alarğa tə'sir itməde. Çɵnki alar 1990 yılda tumağannar ide. Alar ɵçen kommunistik dɵnya əkiət qədər yıraq ide.   Arabızda iñ kimendə yartı ğasır bulğan yəşlərne şaqqatıru mɵmkin tügel. Bezneñ qimmətlərebezneñ alar ɵçen məğnəse bar mı? Alar ɵçen tuğan tel, millət, watan, bəysezlek, suverenitet nərsə? Üzləre, iptəşləre, ğailələre, milləttəşləre ɵçen ni telilər? Ɵlkənnər dɵnyasınıñ nərsələren yaratmıylar?  Bəysez Tatarstan bulsın digən xıyalları bar mı? Tuğan tel kirək nərsə me? Din kirək me?

Mɵselman bulu şart mı? Qısqası bu həm moña oxşaş sorawlar turında alanıñ nindi cawap birəçəkləren aldan uq tɵşenü mɵmkin tügel. Hər ber buwın başqaçaraq bula. Alar komputer texnologiəseneñ, İnternet bəyləneşe eçenə tudılar.  Bez qartlarnıñ küpçelege bu nərsə ikkənen də belmibez. Şulay bulğaç alar belən niçek dialog buldıra alıyq inde? Yarıy əle 70 yəştə də uqıtam. Şul səbəple az mı- küp me alar belən bəyləneşem bar.  Ləkin dɵnyada səyəsət belən qızıqsınğan  yəşlərneñ sanı barmaq belən kürsəterlek. Dimək yəşlər ɵçen qanunnarnı qartlar əzerli.  Menə şundıyraq uylar belən kafedra sıynıfınnan ayrıldıq.

Bezne Qazandağı Tɵrkiə Baş qonsulı Turxan Dilmaç kɵtə ide. Ul da bu vazifağa ber ike ay elek Məskəwdən kilgən. Anda uq tatarça ɵyrənə başlağan. Monnan elekke ber niçə baş qonsul da tatarlarğa xɵrmət yɵzendən tatarça ɵyrəngənnər ide. Bulay itep tatarlarnı oyatta qaldıra almadılar. Xətta  Tatarstan ministrları tatarça ɵyrənergə aşqınmadılar.  Qonsullıq binasınnan ber kofe kibetenə kitelde.  Tatarstan Fənnər Aqədemiəse sekretarı  Daniə xanım da bezneñ belən bergə buldı.

Otel'gə kire qaytqaç Tɵrkiədən sɵyeneçle xəbər kilep tɵşte. Bərilneñ minem turında yazğan biografiəse “Ber tormışqa altı yaşayeş sıydırğan  Nadir Dəwlətneñ əkiəte” Tɵrkiədə kitapçıqlarda satıla başlağan. Qazanda bu kitapqa bik ük əhəmiət birmədelər. Tɵrekçə bulğanğa mı, yuq isə Qazandağı Nadir Dəwlət legendasın bozarğa teləməgən me? Belə almıym.

Dürtençe  kɵn (22.10.2014)

Bügen minem ɵçen iñ mɵhim kɵn. Çɵnki Aqədemiədə minem ɵçen maxsus cıyılış ütkəreləçək. 

Ləkin programmabız başqa aktivlılar belən başlandı. Cevdət  əfənde Sɵləymanov bezne irtə belən alıp yaqında ğına urnaşqan yəşlərneñ Sələt isemle oyışmasına iltte. 

Oyışma Tatarstan yəşlek həm sport ministrlıgı qaramağında 1994-nçe  yılda tɵzelgən. Tatarstannan həm tirə respublika həm ɵlkələrdən sələtle balalar bu oyışmağa cəlep itelə. Alarnıñ matematika, informatika, tatar tele kebek tɵrle fən, sport həm sənğət  ɵlkələrendə alğa kitülərenə bulışa.  Arçada 1994-nçe yılda 7 tɵbəktən 65 bala belən başlağan lager' inde meñləp bala həm yaşüsmerne  üzenə cəlep itə. 

2012 Bolğarda uzdırılğan Sələt lagerınnan video : 

15 Avgust 2013”tə Prezident Miñnexanov ta qatnaşqan Sələt Forumı turında  tübendəge video:

http://www.azatliq.org/content/article/25076884.html

Bezne Timur həm tağı ber niçə yəş qarşı aldılar. Videolar belən üz yeşçənlekləre turında Bəril belən miña məğlümat birdelər. Dɵresen əytkəndə İdel buyında hər yıl sayın yəşlər ɵçen lager' oyıştırıla dip işetkənem bar ide. Ləkin bu Sələt bik təfsille həm faydalı eşlər başqara ikən. Mine bigrəktə tatarçanıñ qullanıluçı şatlandırdı. Yəşlər bezneñ kiləçəgebez digən süzgə küberək ışanasım kilde. Şuşı yəşlərneñ  muzıkadağı sələtləren isə ber niçə kɵnnən soñ kürəçək idek.

Şunnan Tuqay muzeyena kitik. Muzey Şamil yortı dip atalğan tarixi ber binağa urnaşqan, şulay itep Kamil İsxakovtan qotılıp qalğan.  Bezne ike xanım qarşı aldı. Muzeyda ber niçə kɵnnən birle Tuqay şigəyerlərneñ tɵrle tellərgə tərcemələre uqıla ikən. Bügen isə çirat Tɵrekçəgə kilgən. 

Başta bezne 20 yıl biredə yeşləgən ber xanım muzeynı kürsətep, añlatıp çıqtı. 20 yıl buyı ber ük nərsəne añlatudan bizməgən me bu xanım dip uyladım. Yıllar elek kürgən muzeyda əllə nindie üzgəreş kürmədem. 

Şul arada ber yəş jurnalist tutaş minem belən əñgəmə tɵzergə mataştı. Minem kem buluwımnı belmi ide. Mine Tuqay şigəyerlərne tərcemə itkən keşe belən butağan.  Şulay bulğaç TNV-neñ  şuşı xezmətkərenə cawap birüdən baş tartım. Asqa zalğa tɵştek. İke student, bere tatar, bere  tɵrek şigəyerlər uqıdılar. Studentlarnıñ kübese min ber kɵn elek kürgən şul uq studentlar ide. Dimək Qazanda ber ük moxitta yɵresəñ ber ük keşelərne kürəseñ ikən.  Şunnan soñ min bez İstanbulda tɵzegən Tuqay Yəşlər Tügərəge həm min tərcemə itkən şigəyerləre turında sɵylədem. Muzeynıñ mɵdire min başqa şağirlərne sovet çorı şağirləren də yaratam digəç,   üzençə mine oyatta qaldırırğa tırıştı. Mine sorawğa tartıp, kemne dide.  Dərdməndne digəç, bu yulı sez bezgə Tuqay turında yazğannarığıznı cibəregez digən taləp quydı. Şul çaqta añladım ki tübən eş xaqına keşe eşlətsəgez  anı şul yeşkə cəlep itep bulmıy. Minnən kitkənçe, xucasına citkənçe. Min niçə mərtəbələr məqəlləremne  bu muzeyga də Quşlawıçtağına da birgən idem. Yarıy bolarnı yuğaltılar, ber niçə yıl elek “Qazan Utları”nda basılğan məqələmne də kürmədelər me?

Səğət berlər tirəse Rubai isemle restoranda Tɵrkistan aşları aşadıq. Maşina kilep bezne aldı həm Aqədemiəgə iltte. Menə zur waqıyğa başlanu aldında  tora. 

Xələl cefetem belən mine Cəwdət əfənde bülməsenə ilttelər. Bülməgə elekke prezident Əxmət Mazğarov, Mirfatix Zəkiyev, Razil Wəliyev, Təlğat Galiullin  həm Cıyın fondınnan Fuwat əfəndelər ber bere artlı bülməgə kerdelər. Məcleskə qunaqlar səğət ɵçkə çaqırılğan ide. 

Bergələp zalğa tɵştek. Señelem Fəridə də ber iptəşe belən kilgən ide. Zalda çama çamadan yıraq bulmas yɵz tirəsendə keşe bar ide. Mondıy zur sanda keşe cıyılır dip kɵtməgən idem. Çaqırılğan qunaqlar arasında Qazandağı Tɵrek Baş qonsulı Turxan Dilmaç da bar ide.  Daniə Xanım Fatixova programmanı alıp bardı. 

Başta Prof. İskəndər Giəcev minem həm əsərlərem turında çığış yasap, "Nadir əfənde unikal' ber şəxes" dip əytte. Şiksez monı yaxşı məğnədə əytte. Ul ayıruça minem yəş akademiklarda əzerləwwem turında əytep, İsmagil Türqoğlunıñ dustı buluwın sɵyləde. Ul ayıruça Millət belən Sovet isemle tatarça dɵnya kürgən əsərgə də analiz yasadı. 

Artınnan Razil Wəliyev 1990 yılnıñ mayında tanışuwıbızdan başlap qısqaça mine maqtadı həm Tatarstan Yuğarı Sovetı Prezidentınıñ Rəxmət Xatın tapşırdı. Şulay itep Tatarstan rəsmi dairələrennən alğan ɵç xətta dürtençe xatım buldı. Dimək Tatarstan dəwləte minem fənni yeşçənlekləremne faydalı dip bəyələgən. İnde üz xalqımnıñ yuğarı orğannarı şundıy bəyə birə ikən, min vazifamnı ütəgənmen digən küñel rəxətlege yəşi başladım.  

Şunnan soñ çirat miña aqədemiəneñ kɵmeş medalen birügə kilde. Urınbasar bularaq Cəwdət əfənde kükrəgenə medal'ne qadarğa tieş bulsa da ul minem ɵçen yazğan şigəyerne uqıdı həm medal'ne birü eşen Mazğarovqa tapşırdı.  Bu adımı belən bik mɵhim ber keşeçelek ürnəge kürsətte.  

Şunnan soñ Tɵrkiə baş qonsulı Dilmaç kɵrsigə çıqtı həm tatarça çığış yasap həmmə keşene şaqqatırdı. 

Büləklər yawarğa dəwam itte. Bɵtendɵnya tatarları kongressı rəise Rinat Zakirov çığış yasadı həm miña kük tɵsle xalat belən kələpüş kiderep barçabıznı kɵlderde. Qaydan çıqqan bu ğədət? Urta Aziə xalıqlarında bar mondıy ber ğədət, ləkin tatarlarda belgənem xətle yuq ide mondıy xəllər. İxtimal Zakirov Tatar dɵnyasına yaña ğədət kertep şɵhrətenə şɵhrət ɵstəməkçe.  Ləkin xalatnıñ tɵze içmasam qoñğırt,  sarı, yəşel həm ɵstendə yaltırawıqlar bulmasa ide. Üzemne üzbək kiəülərgə oxşattım.  Min tiz genə şuşı xalatnı salğaç çığışlar dəwam itte. Waleyev Nail miña Tatar entsiklopediəse bülək itte. 

Çığışlar dəwam itte. Mirfatix Zəkiyev, İndus Tahirov, Təlğat Galiullin, Ruzəl Yusupovlar mine maqtadılar. Kem inde maqtalunı yaratmıy?  Şunnan soñ  G. İsxakıy əsərləren əzerləp nəşer itkən Lena Ğaynanova çığış yasadı. Ul minem İsxakıynıñ ayaq tɵbendə üskənemne əytte. Min tik bala çaqta anı ber ike mərtəbə kürgənemne xəterlim. Ber səfərendə mine xalıq aldına bastırıp “tuğan telne” uqıtqan ide. İnde min üzemne anıñ mirasçısı dip əytməs idem.

Soñğı süz miña birelde.  Miña elekrək ber səğət çaması ber çığış əzerləgez digənnər ide.  Qarasam səğət bişne uzğan xalıq arğan, kübese mine yəştəşlər, su eçəseləre, qayaada barasıları  kilgənder. Ozaq uylap tormadım. Çığış ɵçen əzerləgən fotolarnı berəm berəm kürsətə başladım. Qarasam xalıq rəxətlənep sulış aldı. Min Bərilneñ texnik yərdəme belən  5 iñ küp 7 minutta şuşı fotolarnı kürsətep beterdem. Monıñ belən yola azaqlandı, baytaq keşe kilep qulımnı qıstılar. İnde min iñ şat keşe, awızı cıyrılğan ber bəndə bularaq fotoga tɵştek. Yuğarıda cəy məclese əzerləngən ide.  Bu yulı diqqətemne şul cəlep itte. Ɵstəllərdə inde alkogole eçemleklər küremli. İnde tamaqnı çəy belən genə çılatalar. Qızıqlı ber küreneş isə nindi məcles ɵstəlendə genə bulmasın ɵç poçmaq hər cirdə.  Şulay bu kɵnne bik küñelle rəweştə təmamladıq. Oyıştıruçılarğa, qatnaşuçılarğa qabat zur rəxmətləremne citkerəm.

Diqqətemne cəlep itkən ber nərsə isə aqədemiədən ayırılğan tarix institutınnan ber kemneñ də bulamı ide. Yarıy aqədemiə belən kileşə almağannar, miña nindi açuları bulğan. Añlıy almadım tik faraz ğına yɵretə alam. Tarix institutınıñ tɵrle səyer yullar belən aqədemiədən ayırıluwı Tatar aqədemik tormışına ber orım, anı tarqatu ɵçen atlanğan ber adım kebek toyıla.   Bolay da kɵçkə ber arağa kilgən tatar akademikları taralıp kitəçək. Monıñ faydası kemgə tieçek, bu turıda yurawçı bulırğa kirəkmi. 

Bişençe  kɵn (23.10.2014)

Bügen inde iske dus prezidentnıñ yərdəmçellərennən Radik Gimatdinov belən oçraşaçaq idek.  Ul bezne otel'dən aldırdı həm Kreml'də prezidentlık sarayına iltte. İke yıl küreşkənebez yuq ide. Anıñ belən 2005 yılda İstanbulda tanışıp, duslaşıp kitkən ide. Ul çaqta anı Tatarstannıñ Tɵrkiədəge wəkilçelegenə citəkçe itep bilgeləgənnər ide. Üze belən cide yıl dəwamında dialognı dəwam ittek, ul wəkilçelekneñ tatarlar belən bəyle hər tɵrle cıyılışına çaqıra ide. Ul bezne bülməsendə kɵtə ide. Bülmədə yıllar elek tanığan Radiqnıñ xəzerge vazıyfasın ütəgən. xəzer isə Məskəwdə deputat bulğan Timur Aqulov da bar ide.    

Ber mɵddəttən soñ bezne aşqa çaqırğan Rinat Zakirov yanına bardıq. Ozaq utırdıq, tatarlarnıñ problemaları həm çit il tatarları turında ozaq qına sɵyləştek. Rinat əfənde Tatarstannan çittə Rusiəneñ tɵrle tɵbəklərendə prezident barğan cirlərgə tatarlarnı cıyu problemaları  turında sɵyləde. Çınnan da tatarlarnı kɵlke-uyın belən bəyle  sabantuydan başqa ber nərsəgə cıyu mɵmkin tügel. Kürəsez xalıq citdi məs'ələlər ɵçen də uramnarğa çıqmıy. Piketlarga 2-3 keşe genə qatnaşa. Şularnı kürep keşe çın məğnədə ɵmetsezlekkə sabışa. Şulay da bireşməskə kirək dip üz üzebezgə üget-nəsixət itəbez. 

Biredən TNV-gə   kittek. Tatarlar Programması ɵçen 20 minutlık programma tɵşerdelər. Şunıñ belən bezneñ məcbüri programma azaqlandı.

 

Altınçı  kɵn (24.10.2014)

İrtə belən KZN TV minem aqədemiədə bülək aluwım turında rusça ber tapşıru yasağanın ɵyrəndek. Bəril İnternet aşa programmanı taptı. 

İnde bügen Tatarstan Yazuçılar Berlegendə minem kitapnı tanıtu həm  Qazannan çittəge yazuçılar belən tanışu cıyılışna kittek. Razil əfənde Wəliyev mine zaldağılarğa tanıştırdı, kitabım turında  añlattı. 
 

Şunnan soñ miña süz birde. Baytaq sɵyləgənmen, şunnan ber niçə sorawğa cawap birdem. Alarda nindi tə'sir qaldırdım əytə almıym. Bik naçar tügelder. Bezne Aqçarlaq isemle ber kafeda aşattılar. 

Şunnan otel'gə qayttıq, bülmədə cıyrılğan kitaplarnı qapçıqlarğa tutırdıq. Çɵnki bülək bularaq şundıy küp kitap birgənnər ide ki  ɵstəmə ike çumadan da alsaq sıymas ide. Kitap awır nərsə. Oçqıçta keşe başına 20 kilodan artıq əyber ɵçen kilosına yalğışmasam 20 amerikan doları tülətələr. Şul səbəple də Milli Kitapxanə direktorı Nail Qambayevtən  miña poçta belən cibərüwen ütendem.   

Kitapxanədə Razil əfənde Pen Klub əğzaların cıyğan ide. Ul başta minem kitapnı tanıttı. Min utırğan zalda minem kitaplar həm minem turımda yazılğannardan ber kürgəzmə yasalğan ide. Moña bik şatlandım. Min də üz nəwbətemdə Bərilneñ minem turında yazğan biografiəsen tanıttım. Ul kitapnı həm minem soñğı ike  yılda Tɵrkiədə çıqqan “Rusiya Tarixi” belən “Rusiya Tɵrkiləreneñ Milli Kɵrəş Tarixı (1905-1917)” isemle kitapnıñ tɵrekçədəge ɵçençe basmasın bülək ittem. Bu kitap Tatarstanda həm Azərbaycanda da basılğan ide.  Şunnan soñ teləgəneñ kitaplarına qul quydım. 

Ul arada Pen klubınıñ üz utırışı bulu səbəple bez eçke bülməgə uzdıq. Qazan Utlarınnan Rafik Yusnusov minem belən əñgəmə ütkərə başladı. Ləkin şul xətle küp sorawlar soradı ki əñgəməne beterə almadıq. Tsenzura kɵçəygən bulu arqılı mı, şul uq xəl Tɵrkiədə də bar,  jurnalistlarnıñ sıyfatı baytaq tɵşkən. Berençedən kem belən sɵyləşkənen belmilər, fiker soramıylar maqtaw kɵtələr, aldan uq sorawlar əzerləmilər. İñ tɵp sorawları 25 yıldan soñ da ber uq: Tɵrkiədə tatarlar bar mı?

Kiçen isə duslar arasında küñelle waqıt uzdırdıq. Yəş çaq ğəyrətle çaq ikən. Ber niçə r'umkadan tış kitməde. Yuqqa ğına əytməgənnər: Qartlıq tügel şul şatlıq. 

Cidençe  kɵn (25.10.2014)

İrtə belən Cəwdət əfənde bezne maşina belən aldı, şəhərdən çittə yəşlər tɵzeleşenə bardıq. Biredə inde Sələtneñ  Rɵstəm Bikmullinı iskə alu ɵçen oyıştırılğan Bikafest fəstiwalınıñ berençe etabına alıp bardı. 50 tirəsendə yəşlər həm balalar belən 5-6 keşedən torğan yüri əğzaları cıyrılğan bezne kɵtələr ide. Ğədət buyınça Prof. Sɵləymanov bu oyışmanın citəkçese bularaq çığış yasadı, bezlər belən tanıştırdı. Bəril az tatarça beləm disə də bik matur sɵyləde min isə dulqınlanıp totlıqtım. 

Şunnan ber yarım səğətlyık yulda  Kamay awılında İske Qazan tarixi istəlek urınına bardıq. Biredə ber muzey tɵzelgən, əllə nindi şaqqatırlıq bulmasa da. Yağni bu muzey professional şəxeslər tarafınnan tɵzeklənderelergə tieş. Çɵnki muzey tarixtan birgerək  borınğa awıl xucalığı cihazları belən tutırılğan, yağni antropologik ber kürgəzməgə əwerelgən. Bu xəle belən Qazan Xanlığı çorına qızıqsınu tudırıp bulmayaçaq. Tirə yağında qəfe yəki restoran da yuq. Tik qızıqlı nərsə muzey tirəse urta çor ağaç qorılma belən uratıp alınğan. Bu balalarğa tarixnı yəşəw xıyalı birə alır. 

Muzeynıñ yəş xezmətkəre kilgənnərgə tatarça añlata almıy. Bəril rus həm tatar balaları kilgəndə tatar tarixın niçek añlatasız digəç  ber ük rəweştə, yağni İvan Grozni tatarlarnı qıynadı dip añlata ikən. Añlaşılğança bu muzeyga kile kitkən kem də yuq. Muzey mɵdire min istəlek dəftəren sorağaç tabalmadı. Çɵnki ɵstəl ɵstendə iskerep, qolaqları çığıp betkən dəftərne dəftər dip kürü mɵmkin tügel ide. Mɵdirneñ tɵp eşe də bu tügel, orlıq səwdəgəre.  Mədəniət ministrı bu tarixi urınnı xalıqqa cəlep itterer ɵçen tırışırğa tieş. Ləkin tɵrle məcleslərgə, çit illərgə yɵrüdən bolarğa waqıt qalmıy bulsa kirək.

Otel'gə qayttıq. Berazdan Watanım Tatarstan gazetasınnan tanığan Rəşit Minhac kilde. Ber səğət çaması  əñgəmə qordıq. Ul Qazandağı iñ yaxşı jurnalistlardan bere. Nilər yazar kürerbez.

Səğət kiçke bişlərdə Aliə Wəliyevanıñ enese Rinat əfənde bezne Kamal teatrına iltte.  Fuwat əfənde anda kɵtə ide. 

“Xan Qızı Turandıq” isemle ike pərdəlek uyınnı min Turandot operası belən butağanmın. Tema şul uq, ləkin opera tügel ide. Qıtay rejisser  səxnələgən  bu uyınnı bik yaxşı urınnan qaradıq. Dɵresen əytkəndə həm arğan həm də bik yaratmağan bu uyınnıñ berençe pərdəse betkəç, kitü təqdime yasadım. Fuwat belən Rinatqa oyat buldı.  Fuwat əfənde baş akter Azğar Şakirovnı taptı. Ul mine kürer kürməs "nindi yaxşı kitap yazğansıñ" çın tarixıbıznı sinnən ɵyrəndem dip mine maqtadı.  Bərilgə də "bu keşegə yaxşı qara" dip mɵrəcəğət itte. Dɵresen əytkəndə ber akternıñ tarix belən şundıy dərəcədə qızıqsınaçağın uylamağan idem.  Bu da tatarlarnıñ mədəni yaqtan ɵsten bulularnıñ mɵhim ber kürsətkeçe  ide. Yəş buwında şulay ɵlgerer dip ɵmetlənep sawbullaştıq.

Sigezençe  kɵn (26.10.2014)

Tɵnge səğətlərdə aşağaç, irtəngə taban eç kitte. Monı da yazmasqa ide. Ləkin çit ildə otel' bülmələrendə şundıy xəllər də bula saq bulığız dip yazam bu yullarnı. Təcribəmne urtaqlaşam.  

Ele waqıt bulğanlıqtan bülmədəge televizordan tɵrle programmalarnı tikşerep ber qanaldan ikençesenə küçə idem. TNVdə  tapşırular tatarça bulğanda qararğa tırıştım. Qızğanıç min qabızğan səğətlərdə tapşırular gel Rusça bardı. Bu eşne añlamıym. Televizor Rus qanalları belən tulğan. Ber genə qanal da tatarça ğına tapşıra almıy mı? Tapşırmasa da yarar çɵnki tatarça programmaları iç tə qızıq tügel, sıyfatı tüben. Yüri mı şulay eşlilər? Ləkin tatarça tıñlaw tansıq bulğanda anda sanda TNV-gə qaraimıça da bulmıy.  Menə soñğı kɵn də BBC me xəterləmim, ber çit il qanalında  Sofiyaa Gubaidullinanıñ (1931 Çistapol) iñ soñğı həm orkestr ɵçen violina konserto əsəre “ İl tempus presens”  (Ağımda)(2007) turında süz bara ide. Şuşı əsərne  bik ataqlı Alman skripka ostazı   Anna Sofiye Mutter İspaniədə, Kanada da, AQŞta həm baytaq başqa  illərneñ kontsert zallarında uynağan. Ber tatar kompozitorınıñ şul xətle məşhür buluwın belmi idem. Gubaidullina berençe əsəren 1965-nçe yılda yazğan. Qızğanıç anı Rus dip belələr.

Menə şul arada  aş waqıtında señelem kilde. Anıñ belən sawbullaştıq. Səğət dürttə isə Sələtneñ Bikafest ğalasına kittek.  Kontsert waqıtında Bərilneñ yəş muzıkantlarnı dərtlənderü ɵçen ifrat qul çabuwı, alarğa tawışı belən quşıluwı baytaqlarnı şaqqattırdı, bəlki də ğəyeplədelər.  İnde bez Qazandağılarğa oxşasak bezneñ turıda ɵyləwçe də bulmas ide, tügel me? 

27 Okt'abreneñ irtənge səğətlərendə isə yɵrəgəzneñ ber ɵleşen Qazanda qaldırıp İstanbulga taban oçtıq. 4-5 səğəttən soñ Qazan həm andağı duslar  qimmətle xatirələr bulıp qaldılar. Bu yulı Aqədemiə hər tɵrle yərdəmne kürsətte. Küptənnən birle şundıy yaxşı qunaq bulğanıbız bulmadı. Razil, Cəwdət əfəndelərgə, Bulatqa, şoferlarga həm bezgə niçek tə bulsa yərdəm qulın suzğannarğa rəxmətlərebezne belderəbez.   Bez kittek  bəlki Qazandağılarğa əytergə süz qaldırdıq.  Barçağız xuş isən bulığız.

 İstanbul, 1 Noyabre 2014